fbpx
In Schitterende Isolatie | column

In schitterende isolatie – Brave New World

Waar waren we ook alweer gebleven? Oh ja, bij Shakespeare. In zijn toneelstukken gaat het inderdaad om de strijd in onszelf, tussen de alledaagse mens met zijn kleine ambities en de scheppende mens met zijn goddelijke aspiraties. Die stukken zijn net zo actueel als 400 jaar geleden. Met die alledaagse mens loopt het verkeerd af en dat zijn dan de ‘tragedies’. In het tweede geval loopt het goed af en hebben we het dus over de ‘komedies’. ‘The Tempest’ (de Storm) is zo’n komedie en wordt zo ongeveer als de samenvatting van Shakespeare’s werk gezien. Zo’n stuk kan ons in deze donkere dagen van de Corona-crisis wellicht wat houvast bieden.

Het stuk gaat over een eiland waaromheen een storm woedt die is opgeroepen door de ‘tovenaar’ Prospero. De personages die door de onvermijdelijke schipbreuk vanuit zee op het eiland aanspoelen stonden elkaar voordien naar het leven, maar eenmaal op het eiland aangekomen verzoenen ze zich met elkaar. Zoals zo vaak, verbeeldt het eiland het gebied van het bewuste en de omringende zee het onbewuste. Verzoening is mogelijk door op het eiland tot bewustzijn te komen. Als dat in de laatste acte uiteindelijk gebeurt verzucht Miranda, de dochter van de tovenaar: ’wonderbaarlijk, hoeveel goede mensen hier zijn. Wat is de mensheid toch mooi! O heerlijke nieuwe wereld (brave new world), waarin zulke mensen leven’. Dat lijkt een eerdere variant op ‘de meeste mensen deugen’, maar in dit geval is daar een wezenlijk en diep ingrijpend proces van bewustwording aan vooraf gegaan.

De huidige crisis is niets minder dan een maatschappelijke schipbreuk die we onbewust over onszelf hebben afgeroepen. We hebben nu de kans om uit die onbewuste staat te ontwaken en het vaste land te bereiken, waar we ons bewust kunnen worden van onszelf en onze situatie. Het goede nieuws is dat we in deze tijd steeds meer over waarden gaan praten en we ons blijkbaar bewust worden van de waarden die we er op nahouden. Dat maakt dan verzoening en samen-leven  mogelijk, waarna we na de crisis met een zucht van verlichting Miranda kunnen nazeggen dat we in een ‘brave new world’ terecht zijn gekomen.

Zulke inzichten zijn voor iedereen van belang, maar voor jonge mensen op weg naar volwassenheid zijn ze wezenlijk. Worden zulke inzichten onderwezen? De ‘brave new world’ doet ons natuurlijk denken aan het gelijknamige boek van de Engels-Amerikaanse schrijver Aldous Huxley. Het is daar wel cynisch bedoeld, want Huxley beschrijft daar met vooruitziende blik een wereld die haar eigen technologische karikatuur is geworden.

Minder bekend, maar even belangrijk, is zijn utopische boek ‘Eiland’. Wij begrijpen inmiddels natuurlijk waarom dat zo heet. Huxley beschrijft onder meer hoe op dit eiland het inzicht is gerijpt dat een duurzame samenleving alleen kan bestaan uit mensen die hun eigen eenzijdige alledaagsheid hebben overwonnen en zich bewust worden van de grotere samenhang.

Huxley schrijft:  ‘Geef de studenten nooit de kans zich te verbeelden dat iets alleen op zichzelf bestaat. Maak van het begin af aan duidelijk dat alle leven een verband kent. Toon ze (de studenten) dat verband in de bossen, op de velden, in vijvers en stromen, in het dorp en in het gebied eromheen. Laat ze het steeds duidelijk voelen. Doceer de wetenschap van verbanden altijd in samenhang met de ethiek van die verbanden. Evenwicht, geven en nemen, geen uitwassen – dat is de regel in de natuur en, omgezet van feiten in moraal, behoort dat ook de regel onder de mensen te zijn.’

Huxley vervolgt: ‘De studenten krijgen alle voor de hand liggende feiten voorgeschoteld. Daarna krijgen ze een hele ochtend wat we ‘bruggen bouwen’ noemen, waarbij ze alles wat ze in voorgaande lessen hebben geleerd in verband gaan brengen met kunst, taal, religie en zelfkennis. Elke leergang die de studenten doorlopen, wordt onderbroken door periodieke tussenpozen voor bruggenbouw. In plaats van het stimuleren van steeds meer specialisatie en fragmentatie, wordt studenten geleerd zowel het specialistische deel als het samenhangende geheel te zien. Beide soorten opleiding zijn volkomen onmisbaar. Als men één ervan verwaarloost, wordt men nooit volledig mens’, aldus Aldous Huxley. Het zouden de leerdoelen van de Vrije Hogeschool kunnen zijn, waarin studenten werken aan een ‘brave new world’. In die ‘heerlijke nieuwe wereld’ zal dan uiteindelijk toch blijken dat ‘de meeste mensen deugen’.

Ik geeft het stokje graag door aan Joost Röselaers.

Klaas van Egmond
Oud-bestuurder Vrije Hogeschool en lid van de Raad van Advies

Dit is de tweede column in de reeks ‘In schitterende isolatie’. De reeks werd afgetrapt met een column van Gerrie Strik, directeur van de Vrije Hogeschool.

Deel deze pagina: